Gemiye El Konulmasının Ardından ABD-İran Görüşmeleri Durdu, Ateşkes Mühleti Yaklaşıyor

Tahran'ın katılım taahhüdünde bulunmaması üzerine Pakistan'daki ikinci tur ABD-İran barış görüşmeleri tehlikeye girdi; iki haftalık ateşkesin Çarşamba günü sona ermesiyle açık bir çatışmaya dönüş tehdidi yaşanıyor. Pazar günü ABD'nin bir İran kargo gemisine el koymasıyla birleşen bu belirsizlik, küresel enerji piyasalarını tetikte tuttu; Brent ham petrolü, savaşın 28 Şubat'ta başlamasından bu yana yüzde 30'dan fazla artışla varil başına 95 dolar seviyesine yakın seyrediyor.

Quincy Sorumlu Devlet Yönetimi Enstitüsü kurucu ortağı ve başkan yardımcısı Trita Parsi, Barron’s'a yaptığı açıklamada, “İslam Cumhuriyeti'nin bu versiyonu, ya bir ABD gemisine saldırarak ya da enerji fiyatları üzerinde dramatik bir etki yaratacak olan Ada Boğazı'nı (Strait of Ada) kapatarak misilleme yapacaktır,” dedi.

Çıkmaz, dünya petrol arzının beşte birinin geçtiği Hürmüz Boğazı'ndaki trafiği fiilen durdurdu. Bu aksama yüzlerce gemiyi ve binlerce denizciyi mahsur bırakırken, Uluslararası Enerji Ajansı bunu kayıtlara geçen en büyük arz kesintisi olarak nitelendirdi. Ekonomik yansımalar, Başkan Trump'ı kilit müttefikinin ABD doları temin etmesine yardımcı olmak için Birleşik Arap Emirlikleri ile bir para takası (currency swap) düşünmeye sevk etti.

Tehlikede olan, tarafların gerilimi düşürecek bir yol bulamaması durumunda daha geniş bir çatışmaya geri dönülmesidir. Temel anlaşmazlık noktaları arasında İran'ın nükleer programı, ABD yaptırımlarının kaldırılması ve ticari gemilerin Hürmüz Boğazı'ndan güvenli geçişine ilişkin doğrulanabilir bir anlaşma yer alıyor. Bir anlaşma olmazsa Trump, saldırılara devam etmeye hazır olduğu konusunda uyardı ve “bombalama” beklediğini belirtti.

Baskı Altındaki Ateşkes

Diplomatik süreç, ABD Donanması'nın Pazar günü Umman Denizi'nde İran bayraklı M/V Touska adlı kargo gemisine ateş açıp el koymasının ardından kaosa sürüklendi. ABD Merkez Kuvvetler Komutanlığı, geminin İran limanlarına yönelik deniz ablukasını ihlal etmeye çalıştığını söyledi. Tahran eylemi “silahlı korsanlık” olarak kınadı ve misilleme sözü verdi.

Olay, kırılgan bir ateşkesi ve ardından gelen kafa karıştırıcı olaylar dizisini baltaladı. Cuma günü İran dışişleri bakanı, Hürmüz Boğazı'nın “tamamen açık” olacağını duyurdu; Başkan Trump bu açıklamayı hemen memnuniyetle karşıladı. Ancak Cumartesi günü İran rota değiştirdi ve nakliye verileri trafiğin neredeyse durma noktasında kaldığını, savaş öncesi günlük ortalama 140 geminin aksine 24 saatlik süre içinde sadece üç geminin geçtiğini gösterdi.

Durumu daha da karmaşıklaştıran bir gelişme olarak, Başkan Trump Salı günü Pakistanlı arabulucuların talebi üzerine ateşkesin uzatıldığını duyurdu ancak deniz ablukasının devam edeceği konusunda ısrar etti. İranlı yetkililer uzatmayı reddetti; İran parlamento başkanının bir danışmanı, "kaybeden taraf şartları dikte edemez" dedi.

Hürmüz Parlama Noktası Olmaya Devam Ediyor

Çatışma, Hürmüz Boğazı'nın stratejik savunmasızlığını bir kez daha ortaya koydu. İran kısa bir süreliğine bazı gemilerin belirlenmiş bir kuzey rotası boyunca geçmesine izin vermiş olsa da, ardından gelen kapatma ve gemilere yönelik saldırılar sigortacıları seferleri teminat altına alma konusunda isteksiz hale getirerek trafiği fiilen durdurdu. Gemi komisyoncusu BRS'ye göre, 50'si yükle dolu olan İran bağlantılı olmayan 61 süper tanker Körfez içinde kapalı kaldı.

Analistler, olası bir anlaşmanın, boğazın yeniden açılması karşılığında ABD'nin Umman veya Katar gibi ülkelerde tutulan milyarlarca dolarlık İran varlığını serbest bırakmasını gerektireceğini öne sürüyor. Kalıcı bir anlaşma, İran da dahil olmak üzere bölgesel güçlerin su yolunu kolektif olarak yönettiği bir çerçeveyi içerebilir.

Şimdilik diplomatik yol bulanık kalmaya devam ediyor. ABD Başkan Yardımcısı JD Vance’in görüşmeler için planlanan İslamabad gezisi, Tahran'dan net bir yanıt gelene kadar iptal edildi. Saatler Çarşamba günkü mühlete doğru ilerlerken, hızla açık çatışmaya geri dönme riski artıyor.

Bu makale sadece bilgilendirme amaçlıdır ve yatırım tavsiyesi teşkil etmez.