ABD ve İran, Hürmüz ateşkesi sarsılırken üçüncü gününde de karşılıklı saldırı düzenledi

ABD ve İran, Hürmüz Boğazı çevresinde üçüncü gün üst üste karşılıklı saldırılar düzenleyerek kırılgan bir ateşkesi test etti ve boğazdan geçen küresel petrol akışını tehdit etti.

ABD Cumartesi günü, İran'ın 2 milyon varil ham petrol taşıyan bir tankeri vurmasının ardından İran'ın iletişim, hava savunma ve insansız hava aracı depolama tesislerini vurdu. Bu, geçen haftaki mutabakat zaptını (MOU) bozma riski taşıyan üçüncü günlük karşılıklı misilleme saldırılarıydı.

Eski Başkan Joe Biden dönemi Ulusal Güvenlik Danışmanı Jake Sullivan, CNN'den Fareed Zakaria'ya yaptığı açıklamada, "İranlılar boğaz üzerinde kontrol sağlamak için öne çıkıyor, ardından Trump yönetimi yeterince güçlü itiraz ettiğinde geri çekiliyorlar çünkü bu MOU'dan elde ettikleri kazançtan vazgeçmek istemiyorlar" dedi.

ABD ordusu, boğaz çevresindeki İran iletişim tesislerini, hava savunma sistemlerini, insansız hava aracı depolama tesislerini ve mayın döşeme kabiliyetlerini hedef aldığını söyledi. İran Devrim Muhafızları buna karşılık Kuveyt ve Bahreyn'deki ABD üslerini vurdu; bölgede hava saldırısı sirenleri çaldı. Kuveyt, iki balistik füzenin durdurulduğunu açıkladı. ABD Donanması'nın denetimindeki Müşterek Denizcilik Bilgi Merkezi, boğazdaki deniz güvenliği tehdit seviyesini "önemli"ye yükseltti.

Bu karşılıklı saldırılar, 20 Haziran'da imzalanan 14 maddelik çerçevenin kırılganlığını gözler önüne seriyor. Anlaşma düşmanlıkların sona erdirildiğini ilan ediyor ancak kritik belirsizlikler bırakıyor; bunların başında İran'ın, dünya ham petrolünün yaklaşık %20'sinin geçtiği su yolundan geçen gemilerden ücret talep edip edemeyeceği yer alıyor. İki tarafın Salı günü Katar'da bir araya gelmeyi ve bir Trump yönetimi yetkilisine göre "şimdilik geri adım atmayı" kabul etmesiyle, ateşkesin tarafların anlaşma şartlarına ilişkin çelişkili yorumlarına dayanıp dayanamayacağı sorusu gündeme geliyor.

Şiddet Perşembe günü İran'ın Umman kıyıları açıklarında Singapur bayraklı Ever Lovely konteyner gemisini vurmasıyla başladı. Başkan Donald Trump bu olayı "Ateşkes Anlaşmamızın aptalca bir ihlali" olarak nitelendirdi. ABD Cuma günü İran'ın füze ve insansız hava aracı depolama alanları ile kıyı radar tesislerine saldırılarla karşılık verdi. Cumartesi günü bir İran insansız hava aracı, 2 milyon varil ham petrol taşıyan Panama bayraklı Kiku tankerini vurarak geminin köprü üstüne zarar verdi. Birleşik Krallık Deniz Ticaret Operasyonları (UKMTO), tüm mürettebatın yaralanmadığını bildirdi.

Trump sabrının tükendiğini ima etti. Truth Social hesabından yaptığı açıklamada, "Makul olmaya devam edemediğimiz ve işi askeri olarak bitirmek zorunda kalacağımız bir nokta gelebilir. Bu olursa, İran İslam Cumhuriyeti artık var olmayacak" dedi. Müzakerelere liderlik eden Başkan Yardımcısı JD Vance ise "şiddete şiddetle karşılık verileceğini" yazdı.

Trafik yavaşlıyor, risk primi geri dönüyor

Saldırılar, boğazdan geçen deniz trafiğinde kaydedilen kırılgan toparlanmayı şimdiden sekteye uğrattı. Kpler verilerine göre, tanker trafiği Cuma günü 13 geçişe geriledi; bu sayı Perşembe günü 24 ve Çarşamba günü 27 seviyesindeydi. 28 Şubat'ta ABD-İsrail'in İran'a yönelik saldırılarıyla başlayan çatışma döneminden bu yana en yüksek seviye Çarşamba günü kaydedilmişti. AXSMarine verileri, kuru yük gemileri dahil toplam sefer sayısının 24 Haziran'da 62'ye ulaştığını ve bunun geçen yılın aynı günündeki trafiğin %53'üne denk geldiğini gösterdi. Çatışma öncesinde günlük ortalama gemi geçişi 125 civarındaydı.

Ham petrol fiyatları, en büyük ihracatçı Suudi Arabistan'ın Körfez'deki yüklemelere yeniden başlamasıyla arz endişelerinin hafiflemesi sonucu Cuma günü %3'ten fazla düştü. Ancak yenilenen çatışmalar bu kazançları tersine çevirme tehdidi taşıyor. AAA verilerine göre, ABD'de benzin fiyatları Pazar günü galon başına ortalama 3,87 dolar seviyesindeydi. Bu, Mayıs sonundaki 4,56 dolarlık zirveden düşüş gösterse de savaş öncesi seviyelerin hâlâ %30 üzerinde.

Boğazda risk altında olan ne?

Temel anlaşmazlık su yolunun kontrolüne odaklanıyor. Mutabakat zaptı, İran'ın "ticari gemilerin güvenli geçişi için elinden gelen çabayı göstereceğini" belirtiyor. Tahran bu ifadeyi trafiği yönetme yetkisi olarak yorumlarken, ABD boğazın ücretsiz kalmasında ısrar ediyor. Cumhurbaşkanını seçen İran Uzmanlar Meclisi, Cumartesi günü müzakerecilere, İsrail'in Lübnan'daki operasyonlarını durdurmaması halinde boğazın kapatılması gerektiğini söylerken, İran'ın nükleer haklarının görüşmelerin dışında tutulduğunu da ekledi.

ABD ve İran'ın boğaz çevresinde en son sürekli karşılıklı saldırılara giriştiği dönemde — Trump'ın ilk döneminde nükleer anlaşmadan çekilmesinin ardından 2019'daki tanker saldırıları — ham petrol fiyatları iki ayda yaklaşık %15 artarken nakliye sigorta primleri beşe katlanmıştı. Mevcut tırmanış, küresel enerji piyasaları için benzer riskler taşıyor.

Bir Trump yönetimi yetkilisine göre, ABD ve İran Salı günü Katar'da bir araya gelmeyi kabul etti ve iki taraf da "şimdilik geri adım atma" konusunda mutabık kaldı. Bu duraklamanın kalıcı olup olmayacağı, kırılgan ateşkesin ilk gerçek sınavından geçip geçemeyeceğini — ya da bölgenin, mutabakat zaptının sona erdirmek için tasarlandığı tam kapsamlı savaşa geri dönüp dönmeyeceğini — belirleyecek.

Bu makale yalnızca bilgilendirme amaçlıdır ve yatırım tavsiyesi niteliği taşımaz.