İran, ABD-İran anlaşması çatırdarken Hürmüz Boğazı'nı 2. kez kapattı

İran Cumartesi günü Hürmüz Boğazı'nı gemi trafiğine kapatarak bir haftadan kısa süre içinde ikinci kapatmayı gerçekleştirdi. Tahran, ABD'yi Çarşamba günü imzalanan 14 maddelik mutabakat zaptını (MOU) ihlal etmekle ve İsrail'in Lübnan'daki askeri operasyonlarını dizginleyememekle suçladı.

İran'ın Hatamül'enbiya Merkez Karargahı devlet medyasında yayınlanan bir açıklamada, "Amerika Birleşik Devletleri'nin kötü niyeti ve savaşı sona erdiren anlaşmanın ilk maddesini uygulama taahhüdünü açıkça ihlal etmesi" kapatmaya neden oldu ve bunun "düşmanın taahhütlerini ihlal etmesine yanıt olarak atılan ilk adım" olduğunu ekledi.

Başkan Donald Trump ve İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan'ın Pazar günü elektronik ortamda ve Çarşamba günü resmen imzaladığı MOU'nun 1. Maddesi, "başta Lübnan olmak üzere tüm cephelerde askeri operasyonların derhal ve kalıcı olarak sonlandırılmasını" gerektiriyor. Ne İsrail ne de Hizbullah anlaşmanın tarafları arasında yer aldı. İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu, birliklerin İsrail'in güney Lübnan'da oluşturduğu güvenlik bölgesinden çekilmeyeceğini söylerken, İsrail ordusuna göre Hizbullah Cuma gününden bu yana İsrail güçlerine 50'den fazla roket attı; İsrail ordusu da buna karşılık 80'den fazla Hizbullah hedefini vurdu.

Hürmüz Boğazı, küresel ham petrol ve sıvılaştırılmış doğal gaz arzının yaklaşık yüzde 21'ini elinde tutuyor. İran, MOU şartları uyarınca boğazı Çarşamba günü yeniden açtıktan sonra, 18 Haziran'da su yolundan yalnızca 25 ticari gemi geçti; bu, Nisan ortasından bu yana en yüksek günlük sayı olsa da savaş öncesi trafiğin çok küçük bir kısmıydı. Bu kapatma, söz konusu kırılgan toparlanmayı tersine çevirme ve petrol piyasalarına yeniden arz kesintisi primleri getirme tehdidi oluşturuyor.

MOU ne gerektiriyordu ve ne oldu

MOU'nun 1. Paragrafı, her iki tarafı da "Lübnan'ın toprak bütünlüğünü ve egemenliğini sağlamaya" mecbur kılıyor. 5. Paragraf, İran'ın ticari gemiler için 60 gün boyunca ücretsiz güvenli geçiş düzenlemesini şart koşuyordu. Buna karşılık ABD, 4. Paragraf uyarınca 30 gün içinde deniz ablukasını kaldırmaya ve 10. Paragraf uyarınca İran ham petrol ihracatı için muafiyetler çıkarmaya başlamayı kabul etti.

İran Yüksek Ulusal Güvenlik Konseyi Cuma günü yaptığı açıklamada, rejimin MOU'yu "inançsız ve anlaşma bozan düşmana karşı tam bir güvensizlikle" imzaladığını ve "herhangi bir sapma veya ihlalin" karşılıklı eyleme yol açacağı uyarısında bulundu. Devlet medyasına göre, Dini Lider Muhammed Mucteba Hamenei, Trump'ın anlaşmayı "çaresizlikten" yaptığını iddia etti. Trump bu nitelemeyi reddederek Truth Social'da "İran'ın" çaresizlikten anlaşma yaptığını ve onların "BİTTİĞİNİ" yazdı.

Cuma günü İsviçre'de yapılması planlanan ve ABD heyetine Başkan Yardımcısı JD Vance'in liderlik etmesi beklenen ilk tur teknik görüşmeler ertelendi. Beyaz Saray lojistik sorunları gösterirken, İranlı yetkililer gecikmenin Lübnan'daki çatışmalardan kaynaklandığını söyledi. Özel Temsilci Steve Witkoff yine de İsviçre'ye gitti ve İsviçreli yetkililer Cumartesi günü Bürgenstock'ta görüşmelerin devam ettiğini doğrulayarak katılımcıları belirtmeyi reddetti.

Piyasa riskleri ve gelecek senaryosu

İran'ın boğazı en son Şubat sonundan Çarşamba gününe kadar kapattığı dönemde, tanker trafiği çökerken ve Körfez geçişleri için sigorta primleri fırlarken Brent ham petrol fiyatları yüzde 30'dan fazla arttı. MOU'nun 6. Paragrafı, 60 gün içinde nihai bir anlaşmaya bağlı olarak İran için 300 milyar dolarlık bir yeniden inşa ve ekonomik kalkınma planı vaat ediyor. Bu zaman çizelgesi artık belirsiz görünüyor.

Pakistan, Suudi Arabistan, Türkiye ve Mısır'ın da aralarında bulunduğu arabulucuların Pazar günü Kahire'de bir araya gelmesi bekleniyor. Pakistan İçişleri Bakanı Mohsin Naqvi, İran Dışişleri Bakanı Abbas Erakçi ile görüşmek üzere Cumartesi günü Tahran'a gitti. ABD Dışişleri Bakanlığı, 23-25 Haziran'da Washington'da yapılması planlanan Lübnan-İsrail görüşmelerinin yolunda olduğunu doğruladı, ancak Hizbullah, İsrail güçleri Lübnan topraklarında kaldığı sürece İsrail'le doğrudan müzakereleri kabul etmeyeceğini söyledi.

Petrol piyasaları için asıl soru, bu ikinci kapatmanın geçici bir protesto mu yoksa kalıcı bir abluka mı olduğu. İran'ın askeri komutanlığı, saldırganlığın devam etmesi halinde "daha ileri tedbirler" uyarısında bulundu. MOU'daki 60 günlük müzakere penceresi, karşılıklı rıza ile uzatmalara izin veriyor, ancak her iki tarafın da birbirini kötü niyetle suçlamasıyla, belgenin sadece üç gün önce imzalanmasından bu yana nihai bir anlaşmaya giden yol önemli ölçüde daraldı.

Bu makale yalnızca bilgilendirme amaçlıdır ve yatırım tavsiyesi niteliği taşımamaktadır.